Katika ulimwengu ambapo migogoro inaonekana kuongezeka, tangazo la makubaliano ya amani kati ya Marekani na Iran limepokelewa kwa umakini mkubwa. Waziri Mkuu wa Pakistan alifunua kuwa makubaliano haya yaliyosubiriwa kwa hamu yatatiwa saini Ijumaa ijayo nchini Uswisi, nchi ambayo mara nyingi huchaguliwa kwa ajili ya ukosefu wa upendeleo katika masuala ya kimataifa. Tukio hili linaashiria maendeleo muhimu katika muktadha ambapo mvutano katika Mashariki ya Kati umefikia kilele katika miaka ya hivi karibuni.

Kulingana na serikali ya Iran, makubaliano haya yatahitimisha karibu miezi minne ya mapigano ya wazi, wakati ambapo mataifa haya mawili yamekaribia mara kadhaa hatua isiyoweza kurudiwa. Katika makubaliano haya kuna ahadi ya kusitisha mapigano mara moja na kufunguliwa tena kwa lango la Hormuz. Njia hii ya baharini ni muhimu kwa usafirishaji wa mafuta duniani, ikiwakilisha takriban asilimia 20 ya biashara ya kimataifa. Kufungwa kwake kwa muda kulisababisha kutokuwa na uhakika kubwa kwenye masoko ya mafuta, na kuongezeka kwa wasiwasi wa kiuchumi duniani.

Faraja ya Kiuchumi ya Muda?

Kufunguliwa tena kwa lango la Hormuz kunachukuliwa kama ishara chanya na wahusika wengi wa kiuchumi. Kulingana na wachambuzi wa kifedha, hatua hii inaweza kusaidia kutuliza kwa muda bei za mafuta, ambayo itakuwa ni hewa safi kwa uchumi wa dunia ambao tayari umekumbwa na matatizo kutokana na janga la COVID-19 na matokeo yake mbalimbali. Hata hivyo, wataalamu wengine wanatoa onyo kuhusu matumaini yasiyo ya msingi. "Hali bado ni nyeti," anasema Farhad Kazemi, mchambuzi wa masuala ya kimataifa aliye London. "Mradi tu mvutano wa ndani usiposhughulikiwa, kuna hatari ya kuongezeka kwa mizozo katika siku zijazo."

Mahusiano kati ya Washington na Tehran yamekuwa na historia ya kutokuwa na imani na migogoro isiyo ya moja kwa moja kwa miongo kadhaa. Tangu Marekani ilipostaafu kutoka kwa makubaliano ya nyuklia ya Iran mnamo mwaka wa 2018 chini ya utawala wa Trump, mahusiano yameharibika sana. Kurudi kwa mazungumzo kunaonekana kuashiria mabadiliko ya kimkakati chini ya utawala wa Biden, ingawa njia kuelekea makubaliano ya kudumu ina changamoto nyingi.

Historia ya hivi karibuni ya mahusiano kati ya Marekani na Iran imejaa mizozo na juhudi zilizoshindikana za kujenga upya. Mwezi Machi mwaka jana, tuliripoti katika kurasa zetu kwamba Mike Pompeo alionyesha nia ya Marekani ya kuanzisha mazungumzo na Tehran bila kutoa hatua za wazi za kuendeleza amani. Hali hii iliacha shaka kuhusu nia halisi ya pande zote mbili kujihusisha katika mazungumzo yenye tija.

Je, makubaliano haya mapya yanaweza kuwa alama ya mabadiliko? Jumuiya ya kimataifa inasubiri kwa hamu maelezo halisi yatakayofichuliwa wakati wa saini rasmi nchini Uswisi. Swali kuu linaendelea kuwa: je, mataifa haya mawili ambayo kihistoria yamekuwa na uhasama yataweza vipi kudumisha mazungumzo yenye tija licha ya tofauti zao kubwa?

Kulingana na mabalozi wa Ulaya waliohusika katika mazungumzo ya awali, makubaliano yanaweza kujumuisha ahadi za kupunguza silaha hatua kwa hatua na kuondoa kwa sehemu vikwazo vya kiuchumi ambavyo vimekuwa na athari kubwa kwa uchumi wa Iran kwa miaka mingi. Hatua hizi zitalenga kuunda mazingira yanayofaa kwa ajili ya ujenzi wa kiuchumi na kijamii nchini Iran huku zikihakikisha Marekani kwamba maslahi yake ya kimkakati katika eneo hilo hayatakumbwa na madhara.

Nyuma ya Pazia ya Kukatika kwa Kihistoria

Kuelewa kikamilifu makubaliano haya, ni muhimu kurudi nyuma kwenye matukio kadhaa muhimu ambayo yameunda mahusiano haya yenye mvutano. Mnamo mwaka wa 1953, kuondolewa kwa Waziri Mkuu wa Iran Mohammad Mossadegh kwa ushirikiano na CIA kuliacha alama kubwa katika kumbukumbu ya pamoja ya Iran. Tukio hili lilikuwa mwanzo wa kipindi kirefu cha kuingilia kati ambacho Tehran kinachukulia kama tishio endelevu kwa uhuru wake.

Karibuni, mauaji ya jenerali Qassem Soleimani na shambulio la Marekani mnamo Januari 2020 yalileta ongezeko la mvutano kati ya Washington na Tehran. Katika kujibu, Iran iliongeza shughuli zake za nyuklia huku ikiongeza mashambulizi yake dhidi ya maslahi ya Marekani katika eneo hilo.

Matukio haya yanaonyesha wazi kwa nini kila jaribio la kujenga upya linachukuliwa kwa shaka na pande zote mbili pamoja na washirika wao.

Hoja ya Kiuchumi Haishikilii Tena

Kwa baadhi ya wataalamu wa kiuchumi, ni muhimu kwamba makubaliano haya yapite mipaka ya kijeshi na kujumuisha vipengele vya kiuchumi na kijamii zaidi. Iran kwa sasa inakabiliwa na mfumuko wa bei wa kasi na ukosefu wa ajira wa juu ambao mara kwa mara unachochea harakati za kijamii za ndani. Kupunguza vikwazo kunaweza kutoa nafasi muhimu kwa serikali ya Iran kuimarisha uchumi wake.

Hata hivyo, kama anavyosisitiza Farhad Kazemi: "Jambo kuu ni uwezo wa utawala wa Iran kutumia rasilimali hizi mpya kukidhi mahitaji ya dharura ya watu wake badala ya kuimarisha mashine yake ya kijeshi." Historia inaonyesha kwamba msaada wa kiuchumi wa kimataifa usio na lengo unaweza wakati mwingine kuimarisha badala ya kupunguza mvutano wa ndani.

Kwenye ngazi ya kikanda na kimataifa, makubaliano haya yanaweza kubadilisha mipaka fulani ya kijiografia katika Mashariki ya Kati ambayo tayari imegawanyika na muungano mbalimbali mara nyingi yanayopingana. Washirika wa jadi wa Marekani kama vile Israeli au Saudi Arabia wanatazama kwa makini maendeleo haya kwa sababu wanahofia kuwa ukaribu kati ya Washington na Tehran unaweza kuathiri nafasi zao za kimkakati katika eneo hili lisilo na utulivu.

Athari zinazoweza kutokea kwa Israeli pia zinastahili kuzingatiwa; nchi hii kwa kawaida inaona Iran kama adui yake mkuu katika Mashariki ya Kati kwa miongo kadhaa sasa - hasa kutokana na maendeleo ya mpango wa nyuklia wa Iran unaoonekana kama tishio la usalama wa kitaifa kwa Waisraeli kulingana na viongozi wa kisiasa wa ngazi ya juu...

Kwa kumalizia, ingawa makubaliano haya yanaashiria wazi maendeleo kuelekea amani baada ya miezi kadhaa yenye machafuko yaliyosababishwa na matukio mbalimbali makubwa ya kijeshi ambayo yalikaribia kugeuka kuwa mzozo wa wazi, hasa kuzunguka lango muhimu, hayaondoi kabisa vyanzo vyote vya mizozo vinavyoweza kujitokeza haraka ikiwa uangalizi hauatazamiwa kwa pande zinazohusika moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja katika mchakato huu ambao bado ni dhaifu licha ya kuonekana kwa awali kuwa na matumaini kulingana na wachambuzi wa kimataifa katika mazingira magumu yanayoendelea kubadilika haraka...