« Turi mu gihe c'ingenzi », ni ko vyashikirijwe n'umukuru w'Abatutsi mu gihe c'ikiganiro n'abamenyeshamakuru i N'Djamena, ashimangira impungenge ziwe ku bijanye n'ibibazo vy'ubutegetsi muri Tchad. Uyu mutwe, uri mu mashirahamwe y'ibihumbi vy'abakuru b'Afrika b'ukwihindura (GCAP), uraburira ku kwiyongera kw'ukwiyongera kw'uburenganzira bw'abanyagihugu mu gihe amatora atariko arakurikira.

Ibibazo birakomeye mu gihe igihugu gitegura amatora. Selon plusieurs sources locales, ingabo z'umutekano zaratanzwe mu buryo bwinshi mu bice bitandukanye vy'umurwa mukuru, bigatuma abantu bagira impungenge ku bijanye n'ukwiyongera kw'ubukene. Umuyobozi w'Abatutsi yamenyesheje umukuru w'igihugu Idriss Déby Itno ko agomba kugabanya ingamba z'umutekano. « Ni ngombwa ko aya matora abera mu mutekano », ni ko yongereyeho.

Si ubwa mbere Tchad ibonye iyi mvo y'ukwiyongera kw'ibibazo vy'ubutegetsi. Mu kwezi kwa munani 2019, twanditse ku bijanye no gushyiraho ibihe bidasanzwe mu bice bimwe vy'igihugu, vyatewe n'ibibazo hagati y'abatunzi n'abahinzi. Iyi ngingo yari yarateye impungenge ku bijanye no kubahiriza uburenganzira bw'abanyagihugu.

Ikibazo kiriho ubu kirakomeye cane kubera gufatwa kw'abantu b'ibihangange mu ruhande rw'ukwiyamiriza. Mu kwezi kwa kane 2021, abategetsi bafashe abashinzwe amashirahamwe n'abakora ibikorwa vy'ukwiyamiriza ku mpamvu y'uko bari mu bikorwa vy'ukwiyamiriza amatora. Izi ngingo zatumye habaho ikinyuranyo hagati y'ubutegetsi n'abatavuga rumwe na bwo, basaba ko habaho ukuri n'ukugenzura neza mu micungararo y'igihugu.

Mu gihe ibintu bikomeye, Abatutsi basaba ibiganiro vy'igihugu vyuzuye kugira ngo barinde umutekano w'abanyagihugu muri iki gihe c'amatora. « Umwuka mwiza ni ngombwa kugira ngo habeho ukuri n'umutekano mu gihe c'amatora », ni ko umukuru wabo yongereyeho.

Amateka y'ubutegetsi muri Tchad arangwa n'ibihe vy'ibibazo vy'imbere mu gihugu n'ubutegetsi bushingiye ku ngufu. Kuva igihe c'ukwiyubaka mu 1960, igihugu cagiye gishikira ibibazo vy'ubutegetsi biterwa n'ukwiyongera kw'ibibazo vy'ubwoko n'ibihugu. Umukuru w'igihugu Idriss Déby Itno, ari ku butegetsi kuva mu 1990 nyuma yo guhirika Hissène Habré, yagiye ahanurwa ku buryo abwirizwa igihugu.

Ubu, mu gihe Tchad iteze amatora mashasha, ibibazo birakomeye. Abatavuga rumwe n'ubutegetsi barizera ko aya matora ashobora kuba igihe c'ingenzi mu gukomeza demokarasi no kunoza imiyoborere y'igihugu. Ariko, hatabayeho ukwiyemeza kw'ubutegetsi mu kubahiriza uburenganzira bw'abanyagihugu no gufungura ibiganiro vy'ukuri n'abantu bose, ayo matora ashobora kutazoshika ku ntego.